• سه شنبه ۱۴ فروردین ماه، ۱۳۹۷ - ۰۱:۲۲
  • دسته بندی : فرهنگی و هنری
  • کد خبر : 971-694-5
  • خبرنگار : ----
  • منبع خبر : گزارش

مسجد امام سمنان نمودی از معماری درخشان اسلامی

اشاره : 

مسجد امام یا سلطانی سمنان از آثار درخشان دوره قاجار و از مهمترین و باشکوه ترین آثار تاریخی استان سمنان است.

به گزارش خبرگزاری ایسنا-منطقه سمنان، مسجد امام که در فصول سرد سال به عنوان مصلای شهر نیز مورد استفاده قرار می گیرد از آثار ثبت شده استان و یکی از پربازدیدترین آثار تاریخی مرکز استان است.

در منابع تاریخی در ارتباط با زمان و دوره ساخت این اثر درخشان تاریخی آمده است: فتحعلي شاه قاجار، ذوالفقارخان را كه يكي از دوستان او بود، به دليل رشادت و دلاوري در جنگ هرات به حكمراني سمنان، دامغان، شاهرود و بسطام منصوب كرد. اين حاكم جبار در طول حكومت خود جهت جمع كردن مال و ثروت به اذيت و بيدادگري دست زد، تا جايي كه تعدادي از افراد متشخص مجبور به ترك ديار شدند و علي رغم مطلع بودن شاه از جريان ستمگري هاي ذوالفقارخان، به دليل دوستي بين او و ذوالفقار خان هيچ اقدامي صورت نگرفت، تا اينكه پس از مرگ حاكم جبار، اموال و دارايي او را كه بيت المال بود و يا به زور از مردم اخذ شده بود، در اختيار حاج سيد حسن حسني جد سادات شريعت پناهي و مؤلف كتاب «منهاج العارفين» قرار داد تا اين مسجد را بنا كند و متولي آن باشد.

مسجد امام از آثار دوران قاجار است كه در سال 1342 هجري قمري در زمان فتحعلي شاه قاجار به همت حاج سيد حسن حسني از علماي مشهور شهر سمنان كه مؤلف كتاب منهاج العارفين است و به دست صفرعلي معمار ساخته شده است.

در منابع تاریخی آمده حاج سيد حسن حسني هزينه ساخت این مسجد را با مصادره اموال ذوالفقار خان ،حاكم جبار وقت سمنان كه از بيت المال تصرف کرده بود تأمين کرد.

مسجد سلطانی یا امام سمنان دارای ايوان هاي متعدد ،شبستان هاي وسيع،حجره ها و كاشيكاري هاي متنوع و داراي 3 درب ورودي است هر 3درب داراي هشتي،دالان و دهليز است. بالاي درب شمالي و شرقي تزئينات مقرنس كاري گچي زيبا با دو گوشواره دو طبقه در طرفين ديده مي شود و در هشتي هاي شمالي ،جنوبي و شرقي تاق هاي آجري گنبددار با تاق نماي متعدد و لچكي كاشي كاري شده وجود دارد.بلندترين ايوان اين مسجد،ايوان غربي آن است و داراي كاشيكاري و كتيبه هايي است كه با خط ثلث در زمينه لاجوردي نقش بسته و در برگيرنده آياتي از كلام ا... مجيد است.در پشت اين ايوان مقصوره زيبايي بنا شده و در بالاي اين مقصوره گلدسته اي وجود دارد كه شامل گنبد كوچكي با پوشش كاشي فيروزه اي و ساقه هشت ضلعي است.

در بالای درب شمالي این مسجد، كتيبه اي از كاشي لاجوردي وجود دارد كه بر روي آن نوشته شده است "اين بناي رفيع به دست حسين ايلياد اصفهاني كاشي ساز و استاد فرج الله معمار سمناني و به سعي معصومي في الرمضان المبارك 1368 تعمير و مرمت شده است.

در پايين اين كتيبه و زير مقرنس كاري هاي سردرب مسجد قطعه سنگي مرمري است كه در آن نصف قصيده محمد حسن خان كاشاني متخلص به عندليب ،كه در تاريخ بناي مسجد و مدح فتحعلي شاه سروده شده و به خط نستعليق حجاري شده به چشم مي خورد.

همچنین در وقف نامه این مسجد آمده است"دو هزار اسه مياه استخر جنبدان،يك هزار و پنج اسه مياه استخر محله اسفنجان و ناسار و 400 چوب مياه محله كوشمغان و كديور و زاوقان با اراضي متعلقه كه تجميعأ 4 آغشته تبريز بذر افكن مي باشد كه در صحراي اسفنجان و ناسار و جنبدان و محلات بيرون شهر واقع است".

در ادامه این سند تاریخی آمده : با توجه به اينكه كليه اين املاك و اموال در تصرف ديوانيان بود و احدي نيز مدعي مالكيت نبود و ليكن مشهور به خالصه بود و احتمال غصب داده مي شد و بعضي مي گفتند كه مجري المياه و اراضي مفصله فوق را شنيده ايم كه از مال شيخ علاءالدوله است كه آنها را وقف کرده وليكن كيفيت وقف و مصارف و آنكه وقف عام يا خاص است مشخص نبوده و مال شيخ بودن نيز به ثبوت شرع انور نمي رسد و وارث شيخ هم مشخص و معلوم نبود و مالك ديگري كه مدعي مالكيت آنها باشد نيز نبود و تمامأ در تصرف ديوانيان بود لذا متولي مذبور من باب احتياط مياه و اراضي مذكور را بعد از گرفتن از شاهنشاهي باذن مجتهد جامع الشرايط متصرف شده و به جهت نهايت احتياط از چند مجتهد به طريق مبايعه و مصالحه با شرايط آنها منتقل به خود ساخته ثمن و مال المصالحه را تسليم نموده تا آنكه در حليت آن از هيچ راه شبهه نباشد .

 در ادامه این وقف نامه ضمن اشاره به حدود شهر و محلات اطراف مسجد در سمنان قدیم،تصریح شده : بعد از تصرف به طريق ملكيت شرعي و متولي مزبور همگي و تمامي اراضي مياه مذكور را بانضمام پنجاه چوب مياه استخر محله اسفنجان و ناسار كه متولي معري اليه از عاليجاه مصطفي قلي خان بموجب تمسك معتمده عليحده ابتياع نموده بود با همگي و تمامي مزرعه  موسومه به علي آباد در سمت جنوب شهر سمنان كه در زمان وقف به سعادت آباد موسوم شده بود و حدود آن به اين تفضيل است، شرق به دره اي كه واسطه اي  است في مابين اين مزرعه و مزرعه ابراهيم آباد غرب به دره واسطه فيمابين اين مزرعه و مزرعه سيد آباد شمال و جنوب به اراضي موات متصرف في واقف و همگي مزرعه اسماعيل آباد كه در زمان وقف موسوم است به ابراهيم آباد با اراضي و معماري و كل متعلقات به آن از ده دهكده و غيره محدود است به حدود و سامان مفصله شرق به دره واسطه اين مزرعه و مزرعه مهدي آباد غرب در دره واسطه اين مزرعه و مزرعه سعادت آباد شمال و جنوب به اراضي متصرفات واقف كه هر دو مزرعه را جناب متولي در زماني كه باير و خراب و بد  ابتياع نمود و خود قنات ها را جاري ساخت  و همگي و تمامي يك درب  كاروانسرا و دكاكين و بازارچه متصل به مسجد را وقف  مؤبد و حبس منحله نمود بر مسجد و مدرسه مسجد و بر مدرسه ديگر كه در جنب مدرسه صادقيه واقع شده و موسوم است به مدرسه حسينيه به تفضيل ذيل و توليت آنها را مادام العمر به نفس خود تفصيض داشت و بعد از خود به اولاد و اولاد اولاد خود ما تعاقبو و تناسلو بطنأ بعد بطن و عقبأ بعد عقب به شرط تقدم بطن اعلا به اسفل وذكور براناث اعلم و اصلح وارشد برغير و جامع اوضاف ثلثه بر جامع اثنين و جامع اثنين بر صاحب واحد و به تساوي در صفات مذكور و متولي اكبر خواهد بود.

در بخش دیگری از این وقفنامه که روایت گر نثر زیبای آن روزگار است،آمده است: به حسب من واقف در وقفنامه آورده است كه عشر عوايد به عنوان حق التوليه و عشر آنرا به عنوان حق ناظر قرار داده تا درآمد موقوفات را صرف تعزيه گلگون كفن صحراي كربلا حضرت سيدالشهدا در دهه عاشورا در همان مكان مسجد با امكان و در صورت عدم امكان در هر وقت و هر مكان كه امكان داشته باشد نمايد و باقي منافع را صرف تعمير و روشنايي و برف اندازي و اندود و فرش و ساير ضروريات چون مواجب خدام،وعاظ،پيش نماز و مشزف و روضه خوان و مؤذن و مدرس و طلاب كه در همان مسجد سكني دارند و تعميرات مدرسه كه ذكر شد نمايد.

همچنین در این سند تاریخی اضافه شده است: متولي در هر طبقه از زياد و كم خدام و غزل و نصب آنها مختار مي باشد و اگر چيزي از منافع زايد آمد متولي چيزي كه نفعي داشته باشد ابتياع نمايد و وقف كند بر مسجد با شرايطي كه ذكر شدو چنانچه ممكن نبود متولي مختارست آن منافع زايد را صرف خيرات و معبرات و زوار قبور ائمه نمايد.

يك كارشناس معماري بارزترين ويژگي معماري مسجد امام را چهار ايواني بودن آن برشمرد و گفت: شبستان و مقصوره اصلي همراه با نقاشي بسيار زيباي آن و تزيين ايوان اصلي از برجسته ترين ويژگي معماري اين مسجد در مقياس با ساير مساجد استان و كشور است.

مهدي زحمتكش در گفتگو با خبرنگار ایسنا، منطقه سمنان به تزيين ايوان اصلي مسجد امام با كاشي كاري هاي زيبا رنگ آبي پاز و خط سفيد مزين به آيات مبارك كلام الله مجيد اشاره كرد و افزود:به علت گرماي بيش از حد در تابستان و سرماي شديد در زمستان در اين بنا 4 شبستان زير زميني در نظر گرفته شده است و بالاي اين شبستان ها حجره هايي ساخته شده است كه راحتي طلاب و علوم ديني را فراهم سازد.

اين كارشناس معماري اظهار کرد: در مسجد امام و در طرفين ايوان غربي دو شبستان شامل 40 طاق و 30 مدور و قطور در وسط و پنج و نيم ستون در هر قسمت كه جمعأ 40 ستون مي شود قرار گرفته است.

زحمتكش در تشريح ساختار مسجد امام به طرفين ايوان ها و چهار گوشه صحن و اتاق و حجره هاي آن اشاره كرد و افزود: شبستانها با اتاق هايي با پنجره هايي مشبك آجري لعاب دار ساخته شده است.

اين كارشناس معماري با اشاره به ساخت مسجد امام در دوران حكومت قاجاريه يادآور شد: معماري قاجار اصول و مباني معماري ايران را ارتقاء بخشيده است و از نظر فضا نوآوري ايجاد کرده است ليكن به نظر مي رسد قوت لازم خلق يك معماري نوين را نداشته است.

وي تصريح كرد: به طور خلاصه اگر تكامل معماري را گشايش ،شفافيت و سبكي فضا بدانيم ،معماري دوره قاجار به عنوان مرحله تكامل معماري قديم ايران مطرح مي شود.

همچنین یک کارشناس ارشد معماری اظهار کرد: معمار مسلمان ایرانی بر خلاف معماران سایر اقوام وقتی شروع به طراحی مسجد و ساخت آن می کند در نهایت سعی و تلاش خود را به کار می بندد تا خانه ای در خور ذات مقدس احدیت بنا کند.

ناصر قدس در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری ایسنا،منطقه سمنان،پیرامون مولفه های معماری اسلامی و ایرانی در مسجد امام سمنان،گفت: در بنای این مسجد این خصیصه ایرانی با توجه به امکانات موجود در 200 سال پیش در نهایت آن مشاهده می شود.

این استاد دانشگاه ،پرهیز از اسراف و بیهودگی را از دیگر مولفه های معماری اسلامی ایرانی برشمرد و تصریح کرد: برای مثال در معماری مسجد امام در پوشش سقف فضاهای دسترس دهنده به شبستان و مقصوره (گنبد خانه)از عنصر تزیینی«کاربندی»به عنوان یک عنصر باربر به جهت ایستایی بنا و پوشش سقف فضاها استفاده شده است و این یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است.

وجود حوض آب در مرکز و چهار باغچه در اطراف را نمادی بسیار نازل تر از وعده قرآن به مومنین و نمونه دیگری از وجود مولفه های معماری اسلامی ایرانی در معماری مسجد امام سمنان دانست.

این کارشناس ارشد معماری، یک تفاوت اساسی مسجد امام با سایر مساجد 4 ایوانی هم عصر خود را تحول این مسجد در بدنه های داخلی و اطراف حیاط آن دانست و تصریح کرد: احداث مهتابی های موجود بر فراز زیر زمین های آن که باعث شده دیوارهای اطراف حیاط حالت پله ای به خود بگیرد و این مسئله در کمتر مسجد 4 ایوانی کشورمان اتفاق افتاده است به طوریکه چهره ماندگار معماری کشور سید هادی میر میران از این مسئله به عنوان یک تحول بزرگ در مساجد 4 ایوانی یاد می کند.

استاد دانشگاه سمنان با اشاره به 3 ورودی اصلی در شمال،جنوب و شرق این مسجد افزود:معمار طراح مسجد به جهت تقویت محور اصلی مسجد (محور شرقی-غربی)به جهت وجود قبله،دو ایوان شرقی و غربی را بلندتر و با تزئینات بیشتری در نظر گرفته است و لذا سلسله مراتب قرار گرفتن فضاها و تدریج در ورود از بیرون به درون در جای جای مسجد رعایت شده است تا مسجد پذیرای نمازگزاران واقعی باشد و ورود به شبستان و محراب آن اتفاقی و با تفنن صورت نگیرد.

وی استفاده از عنصر تیم در نمای داخلی مسجد امام را تجلی نظم موجود در بطن نظام هستی برشمرد و افزود: فواصل این ستونها،طاقها،طاقنماهای اطراف حیاط باعث وحدت و انسجام بعدیعناصر معماری و وجود تیم باعث حرکت می شود.قدس اظهار کرد:با آمدن اسلام به ایارن و تشرف مردم در کشورمان به دین اسلام بود که ساخت مساجد شروع شد و تا قبل از آن بناهای مذهبی ایران در ساختمان آتشکده ها خلاصه شد.

این استاند دانشگاه با بیان اینکه ایرانیان تازه مسلمان در طراحی مساجد تبحری نداشتند و طرحها ابتدا تا حدودی عربی بود یادآور شد نخستین مساجدی که در کشور شکل گرفت مساجد شبستانی (چهل ستونی)بود که با الگو برداری از مسجد پیامبر اکرم (ص)در مدینه ساخته شدند.

وی ادامه داد: روند احداث مساجد به تدریج مساجد شبستانی «تک ایوانی دو ایوانی و نهایتأ 4 ایوانی است.

قدس معماری ایرانی از نظر شیوه و سبک احداث در قرون اسلامی را به 4 نوع شیوه خراسانی،شیوه رازی،شیوه آذری و اصفهانی تقسیم نمود و اظهار کرد:مساجد معمولأ به شیوه های خراسانی،آذری و اصفهانی طراحی و ساخته شده اند و کمتر مسجدی به سبک رازی در کشورمان وجود دارد.

این استاد دانشگاه سمنان شیوه ساخت مسجد امام سمنان را شیوه اصفهانی بر شمرد و با توجه به ساخت این مسجد در دوران قاجار خاطر نشان کرد: معماری دوره قاجار ادامه سبک آذری و اصفهانی و آمیختگی معماری اصیل ایرانی با معماری مدرن و معماری متاثر از هند و اروپایی است.

وی استفاده از پنجره های عمودی مشبک رنگی،استفاده از رنگ قرمز یا ارغوانی در کاشی های خشتی هفت رنگ،به کارگیری نقش گل لندنی در کاشیکاری،استفاده از کنگره های کنار با هم کاخها،به کارگیری نقش و موتیف تخت جمشید،عناصر تزیینی و نماکاری تحت تأثیر عناصر غربی،ایجاد ایوانهای عظیم و مرتفع در ورودیها ،درونگرایی،استفاده از تزئینات داخلی ،معماری کارت پستالی،ایجاد پلکان در محور اصلی ،سقف شیروانی و احداث ارگ ها را از ویژگی های خاص معماری دوره قاجار برشمرد.

درمعماری مساجد کشورمان همواره بطور ملموسی از توده و جرم ومصالح و قطر دیوارها و ستونها کاسته شده و بر فضاسازی و استفاده بهینه از فضاهای عملکردی تکیه شده است

قدس در پاسخ به این پرسش که برجسته ترین معماری مسجد امام در قیاس با سایر مساجد استان و یا کشور چیست به خبرنگار ایسنا گفت: در استان سمنان مسجد تاریخانه دامغان را داریم که طرح و نقشه ای عربی دارد اما ساخت و ساختار (مصالح)آن کاملأ ایرانی است و این مسجد به خراسانی با همه خواص این شیوه طراحی و ساخته شده است.

وی ادامه داد: مسجد تاریخانه دامغان مسجدی کهن مربوط به قرن دوم هجری با ستونهای ضخیم ،دهانه های نسبتأ کوچک و ستونهایی با ارتفاع کوچک است و در این مسجد ساده و بی تکلف، پیچیدگی سلسله مراتب فضایی آنگونه که باید رعایت نشده است.

این کارشناس ارشد معماری در ادامه و در قیاس مسجد امام سمنان با سایر مساجد استان به مسجد تک ایوانی جامع سمنان اشاره کرد و گفت: این مسجد که در قرن هفتم یا هشتم هجری به سبک آذری ساخته شده است،استفاده قوی از آجر و سعی در هر چه بلند تر نشان دادن بن، مخصوصأ در طراحی و ساخت ایوان آن ،تزئینات و گره بندی های آجری و ... از ویژگی های معماری فوق العاده ، مسجد تک ایوانی جامع سمنان است.

قدس ادامه داد: مسجد امام در قرن دوازدهم و سیزدهم ،به سبک اصفهانی و با تمام ویژگیهای این سبک ساخته شده و سادگی در طراحی،چهار ایوانه بودن آن،استفاده از کاشی به صورت خشت و معرق در بدنه ایوانها و داخل گنبدخانه از ویژگی های معماری مسجد امام سمنان است.

وی تصریح کرد: با یک مقایسه ضمنی در شیوه ساخت این مساجد در می یابیم که معماری مساجد کشورمان همواره در حال تکامل است و در این سیر مبارک بطور ملموسی از توده و جرم ومصالح و قطر دیوارها و ستونها کاسته شده و بر فضاسازی و استفاده بهینه از فضاهای عملکردی تکیه شده است و چیزی که از آن به عنوان شفافیت فضایی یاد شده،شفافیت در استفاده از مصالح در کالبد و شفافیت فضایی که نتیجه تفکر بهتر و برتر معماری در طول دوران بوده است.

این استاد دانشگاه،استفاده از قوس،طاق و گنبد در مسجد امام سمنان را ماهرانه و استادانه دانست و افزود: گنبد خانه (مقصوره )که قلب مسجد و نقطه عطف مسجد است،جاییکه محراب اصلی و منبر در آن قرار دارد با هندسه کاملأ متفاوت با دیگر نقاط مسجد

قدس اذعان داشت:استفاده از گنبد برای پوشش فضا،شاید تأسی معمار ایرانی از خالق جهان هستی باشد که آسمان را به صورت گنبد در نظر جهانیان پدیدار ساخته و استفاده از رنگ آبی و فیروزه ای نیز به همین موضوع دلالت دارد.

وی در پایان گفت: با نگاه از بیرون به حجم بنا و مسجد،توجه هر بیننده،به فرم کاملأ متفاوت گنبد جلب می شود ،حجمی با هندسه متباین با سایر احجام که به مدد خلاقیت و ذوق طراح با سایر فرمها به وحدت رسیده است.


انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: